70 rocznica spalenia Synagogi w Andrychowie

II Festiwal Chleba w Andrychowie

W 70 ROCZNICĘ SPALENIA ANDRYCHOWSKIEJ SYNAGOGI - 24.11.2009 r.

(…) Żydzi uzyskali prawo do osiedlania się w Andrychowie w 1767 roku na mocy przywileju lokacyjnego nadanego przez Króla Stanisława Augusta Poniatowskiego hrabiemu Ankwiczowi, właścicielowi dóbr andrychowskich.

Końcem XVIII wieku w Andrychowie zamieszkiwało 9 rodzin żydowskich a w roku 1939 mieszkało w mieście już ponad 380 osób pochodzenia żydowskiego. W II poł. XIX wieku wyznawców religii mojżeszowej było najwięcej - 615 osób.

Jak wpisali się Żydzi w pejzaż małomiasteczkowego Andrychowa? Kim byli? Czym się zajmowali?

Co zrobili dla miasta i co dzisiaj po Nich pozostało? (…)

To  tekst zamieszczony na tytułowej stronie Spacerownika opracowanego przez Ewelinę Prus-Bizoń z okazji 70 rocznicy spalenia przez Niemców andrychowskiej Synagogi.

SYNAGOGA ANDRYCHOWSKA

W 1885 r. w Andrychowie na miejscu starej, drewnianej Bożnicy stanęła nowa-murowana. Zaprojektował  ją słynny bielski architekt Karol Korn.

http://www.region.beskidia.pl/?modul=opisy&typ=opis&id=183

Budowla miała plan prostokąta. Nawiązywała do stylu eklektyczno-neoromańskiego.

We wnętrzu znajdowała się wielka sala modlitewna na ok. 600 miejsc. Na piętrze mieściły się galerie dla kobiet. W 1924 roku powstał budynek, w którym usytuowano łaźnię rytualną zwaną MYKWĄ, bibliotekę, salę posiedzeń oraz pomieszczenie do rytualnego uboju ptactwa domowego. W budynku mieściły się także: mieszkanie Rabina, siedziba Gminy Żydowskiej KAHAŁU, szkoła żydowska zwana CHEDER = pokój. Do szkoły tej uczęszczali głównie chłopcy. Studiowali pięcioksiąg Mojżeszowy TORĘ, kodeks praw TALMUD, poznawali język hebrajski, nabywali umiejętności czytania, studiowania modlitw, śpiewu. W Kahale znajdowała się także biblioteka licząca tysiące dzieł. Hitlerowcy przewieźli książki i inne pamiątki żydowskie do zakładów Braci Czeczowiczka i spalili  je w piecach fabrycznych. Sam budynek Kahału ocalał i stoi do  dziś. Rytualnego uboju bydła (SZECHITA) dokonywano w rzeźni miejskiej. Za synagogą znajdowała się piekarnia do wypieku MACY chleba spożywanego w czasie świąt Paschy. 24.11.1939 r. Niemcy spalili Synagogę. Budynek został rozebrany rok później.  W miejscu Bożnicy jest dziś sklep MSH „Wizan”, na którego ścianie w 2004 r. wmurowano tablicę pamiątkową.

Spacerownik – to folder A3, składany jak mapa, dzięki, któremu można wybrać się na spacer andrychowskim szlakiem żydowskim.

Folder ilustrowany jest unikatowymi, archiwalnymi zdjęciami, dawnymi pocztówkami oraz pamiątkami pozostającymi w kolekcji tworzonej od kilkunastu lat przez Ewelinę i Tomasza Bizoniów.

4 ilustracje zamieszczone w Spacerowników pochodzą z nast. źródeł:

  • Portrety z tkalni Grunspanna znajdują się w Izbie Regionalnej Ziemi Andrychowskiej.
  • Zdjęcie Spalonej Synagogi - nieustalone pochodzenie.
  • Zdjęcie Synagogi od Państwa Brożynów.
  • Etykieta likieru czekoladowego Lieblicha od Pana  Łukasza Szymańskiego, kolekcjonera z Oświęcimia.

Wydawnictwo ukazało się dzięki wsparciu:

  • Małopolskiej Spółdzielni Handlowej WIZAN w Andrychowie,
  • Lecznicy Weterynaryjnej Andrzeja i Edwardy Zielińskich,
  • Księgarni „B. Marczyński”,
  • F.U.H „Agata” S.C. Agaty Fryś i Jacka Frysia
  • oraz jednej andrychowskiej firmy pragnącej pozostać anonimową.

Folder powstał na podstawie:

  • zapisków Franciszka Kudasa,
  • artykułów Marii Biel- Pająkowej,
  • ustnych relacji mieszkańców Andrychowa,
  • księgi zapłaty za usługi kominiarskie,
  • dokumentów rejestracyjnych Fabryki Czeczowiczków.
  • W internecie szperał Dariusz Manda.

Szczególne podziękowania autorka składa Pani Aurelii Mikołajko i Panu Władysławowi Sztuce!

Publikacja dostępna jest w sklepiku u Pana Jana Kramarza. (sklepik z prasą pomiędzy księgarnią B. Marczyński i sklepem papierniczym „Familia”)

Ewelina Prus-Bizoń



andrychow.pl © 2002
http://www.nowiny.andrychow.pl/